Devrimde en kritik iki tarih, 1 Şubat ve 11 Şubat'tı.
1 Şubat 1979'da Paris'te yaşayan Ayetullah Humeyni sürgünden Tahran'a döndü. Onu kimi kaynaklara göre en az 2 milyon kişi karşıladı. Yüz binlerce kişi arasında öğrenciler, memurlar, entelektüeller, tüccarlar, işçiler, esnaflar ve din adamları gibi farklı kesimlerden İranlılar vardı.
11 Şubat 1979'da da, devrimcilerin başkent Tahran'da yönetimi ele geçirmelerinin ardından, Mehdi Bezirgan geçici başbakan olarak göreve başladı.
İranlı tarihçi Ervand Abrahamian, devrimde rol alan muhalif güçleri açıkladığı 4 Şubat 1979 tarihli makalesini şu sözlerle bitiriyordu:
"Dini grupların işçi hareketi üzerindeki etkisini yakın zamanda kaybetmesi çok olası. Böylece sol, 2,5 milyon maaşlı çalışanı içeren ve çağdaş İran'da etkili olan en büyük ve tek şehirli sınıfın alanına çok daha kolay etki edebilecek."
BBC Türkçe'ye konuşan London School of Economics'ten (LSE) tarihçi Dr. Roham Alvandi ise 1960'lar ve 1970'lerde İran muhalefetinin Marksist ideolojiden çok derin bir şekilde etkilendiğini söylüyor.
Peki İran'da devrim solcu yapısını kaybedip nasıl İslamcı bir cumhuriyete dönüştü? İran'da devrime giden yolda büyük rol oynayan solculara, özellikle de Marksistlere ne oldu?
Şah'ın artan baskısı
İran'da devrime giden süreçte toplumsal hareketlerin başlamasına neden olan nedenlerin başında Şah Rıza Pehlevi'nin 1963 yılında "İnkılab-ı sefid" adıyla devreye koyduğu Beyaz Devrim geliyor.
ABD'nin desteği ve artan petrol gelirleri sayesinde uygulamaya konan Beyaz Devrim ismindeki ulusal kalkınma programı kapsamında altyapı çalışmaları hızlandı, kara ve demir yolları inşa edildi, endüstriyel gelişim hedeflendi ve toprak reformu gerçekleştirildi.
Diğer yandan Şah Rıza Pehlevi'nin muhalefet üzerindeki baskısını artırması, otokratik yönetimini güçlendirmesi, petrol gelirinin topluma eşit dağıtılmaması ve istihbarat teşkilatı SAVAK'ın arkasında olduğu iddia edilen infazlar, Şah'a karşıt hareketlerin güçlenmesine neden oluyordu.
Humeyni'nin öncülüğündeki muhalefet ise Şah Rıza Pehlevi'yi ABD ile yakın ilişkiler kurmak ve emperyalizm yanlısı olmakla suçluyordu.
Devrimin aşamaları
İranlı akademisyenler Ahmad Ashraf ve Ali Banuazizi, beraber kaleme aldıkları bir makalede devrime giden yolda meydana gelen toplumsal hareketlerin 5 aşamada gerçekleştiğini söylüyor.
Ashraf ve Banuazizi'ye göre birinci aşamada Haziran-Aralık 1977 arasında özellikle yazarlar ve şairlere karşı gerçekleştirilen saldırıları protesto eden üniversite öğrencilerinin düzenlediği gösteriler yer alıyor.
Bu aşamada dini ve seküler entelektüeller, burjuvazi, liberal siyasetçiler, gazeteciler ve insan hakları aktivistlerinin düzenlediği toplantıların bulunduğu aktarılıyor.
Ashraf ve Banuazizi, ikinci aşamanın Şah'ın Humeyni karşıtı mektubunun 9 Ocak 1978'te yayımlanmasının ardından başladığını söylüyor.
Bu mektubun ardından ulema ve teoloji öğrencilerinin Kum'da düzenlediği gösterilerde 9 kişi hayatını kaybetti, 45 kişi de yaralandı.
Gösterilerin ardından eylemler ülkenin diğer şehirlerine esnafın katılımını da kapsayacak şekilde yayıldı.
Devami 12000 fazla kelime sinirli oldugu icin haber kaynaga atiyorum
Kaynak:
https://www.google.com/amp/s/www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47128818.amp
